Na uzvišenju u Baščelucima, kraj puta i među kućama koje su odavno nastavile svoj svakodnevni život, stoji spomenik čiji natpisi vraćaju u jedno od najtežih razdoblja lozničkog kraja. Podignut je u znak sećanja na ljude ubijene tokom 1944. godine, među kojima su bile čitave porodice, žene, deca i meštani okolnih sela.
Već na prvi pogled spomenik se izdvaja neobičnom formom. Na njegovom vrhu nalazi se petokraka okružena stilizovanim kamenim elementima, dok su u središnjem delu uklesani stihovi:
„Evo me opet u mome selu
i palim uspomene…“
Poruka se završava rečima da spomenik ostaje večan. Ispod njega nalaze se ploče sa imenima i opisima zločina kojima je posvećen.
Na jednoj od njih zabeležena je tragedija porodice Mihailović iz Voćnjaka. Prema tekstu na spomeniku, 24. juna 1944. godine ubijeni su Čedomir Mihailović, njegova supruga Desanka, sinovi Milorad i Milutin i kćerka Milica, koja je bila trudna.
O ovom zločinu postoji i pisani istorijski trag. U publikaciji Republičkog odbora SUBNOR-a Srbije navodi se da su pripadnici formacije Vlajka Antonića upali u kuću Čedomira Mihailovića u Voćnjaku. Ubijeni su domaćin, njegova supruga i deca, a kuća je opljačkana i zapaljena.
Kamena ploča čuva sećanje i na porodicu Jakovljević. Na njoj su uklesana imena Miodraga Jakovljevića, rođenog 1907. godine, njegove supruge Živane, rođene 1908, i njihovog malog sina Milenka, rođenog 1942. godine. Prema natpisu, stradali su 12. maja 1944. godine.
Ni tu se spisak žrtava ne završava.
Na spomeniku su zabeležena i imena ljudi koji su odvedeni u Pecku i tamo ubijeni. Među njima su učitelj Nedeljko Martinović, Andrići i Milivoje Marković. Pisani izvori potvrđuju da su pojedini meštani bili uhapšeni i odvedeni u Pecku, gde se nalazio štab Dragoslava Račića. Među njima je bio i učitelj Nedeljko Martinović, koji je tamo streljan.
I Paun Andrić, rođen 1920. godine u Baščelucima, pominje se u posleratnim popisima žrtava. Pojedini podaci u izvorima i na spomeničkim natpisima ne poklapaju se uvek u potpunosti, zbog čega imena uklesana u kamen treba posmatrati zajedno sa arhivskom građom i istorijskim istraživanjima.
Sam spomenik nosi i podatak o onima koji su ga oblikovali. U njegovom donjem delu uklesano je: „Autor: O. Bujkanski“, dok ispod stoji „Klesao: Lj. Cagić“. Godina izgradnje na dostupnim fotografijama nije vidljiva, a pouzdan podatak o vremenu njegovog podizanja nismo pronašli.
Njegova forma i simbolika pripadaju posleratnoj memorijalnoj kulturi. Petokraka je postavljena u središte kompozicije, dok tekstovi na pločama koriste jezik vremena u kojem je obeležje nastalo. Izrazi poput „izdajnici“ i „okupatorski saradnici“ deo su originalnog natpisa i svedoče ne samo o događajima kojima je spomenik posvećen već i o načinu na koji su oni tumačeni posle Drugog svetskog rata.
Baščeluci se nalaze na severnim obroncima Gučeva, uz dolinu Štire. I samo ime mesta ima staru jezičku osnovu. Prema lingvističkim istraživanjima, toponim je nastao od turske reči „bahçe“, bašta, uz nastavak koji označava prostor sa baštama ili voćnjacima.
U tom mirnom predelu danas stoji spomenik čija je priča sve samo ne mirna. Na njemu nisu samo prezimena i godine rođenja. Tu su jedna trudna devojka, dvogodišnji dečak, učitelj, roditelji i njihova deca. Zato ovo obeležje najsnažnije govori upravo kada se imena pročitaju jedno za drugim.
Vreme menja izgled mesta, kuće i puteve. Kamen ostaje da podseća da su iza velikih istorijskih podela postojali stvarni ljudi i porodice čiji su životi prekinuti za nekoliko majskih i junskih dana 1944. godine.
Tekst je nastao u okviru projekta „Spomenici, naši podsetnici“, koji je sufinansiran sredstvima iz budžeta grada Loznice. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.
